ATEX, Fransızca ATmosphères EXplosibles ifadesinin kısaltmasıdır ve “patlayıcı ortam” anlamına gelir. İş sağlığı ve güvenliğinde bu kavram iki soruya cevap verir: İşyerinizde patlayıcı ortam oluşabilir mi, oluşabiliyorsa orada hangi ekipman kullanılmalı ve çalışanlar nasıl korunmalı?
Patlayıcı ortam nedir?
Patlayıcı ortam; yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis veya toz hâlinde, atmosfer koşullarında hava ile oluşturduğu ve bir tutuşturucu kaynakla temas ettiğinde yanmanın tüm karışıma yayıldığı ortamdır. Boya ve solvent kullanılan atölyeler, akaryakıt ve LPG tesisleri, un ve yem fabrikaları, şeker, nişasta, ahşap ve metal tozu oluşan işletmeler, kimya ve plastik üretimi bu açıdan incelenmesi gereken işyerlerinin başında gelir.
ATEX’in iki ayağı: ürün ve işyeri
Avrupa’da ATEX kuralları iki ayrı direktifle düzenlenir; Türkiye’de de her birinin karşılığı olan bir yönetmelik vardır:
- Ürün tarafı (üreticiler için): Patlayıcı ortamda kullanılacak teçhizat ve koruyucu sistemlerin tasarım ve belgelendirme şartları. Türkiye’de Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) ile düzenlenir (Resmî Gazete 30.06.2016, sayı 29758). Bu yönetmelik, eski 94/9/AT direktifine dayanan düzenlemenin yerini almıştır. ATEX’e uygun ürünler, “Ex” işareti ve kategori bilgisi taşır.
- İşyeri tarafı (işverenler için): Çalışanların patlayıcı ortam tehlikelerinden korunması. Türkiye’de Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir (Resmî Gazete 30.04.2013, sayı 28633; 1999/92/AT direktifinin karşılığı).
İşveren olarak ne yapmalısınız?
- Patlayıcı ortam riskini değerlendirin. Yanıcı madde, oksijen ve tutuşturucu kaynağın bir araya gelme ihtimali, risk değerlendirmesinin bir parçası olarak incelenir.
- Tehlikeli bölgeleri sınıflandırın. Patlayıcı ortamın oluşma sıklığı ve süresine göre gazlar için Bölge 0, 1 ve 2; tozlar için Bölge 20, 21 ve 22 belirlenir ve bu alanlar işaretlenir.
- Uygun ekipman kullanın. Tehlikeli bölgelerde, bölgeye uygun kategoride ATEX belgeli ekipman kullanılır; elektrik tesisatı ve aydınlatma da buna dâhildir.
- Patlamadan korunma dokümanı hazırlayın. Yukarıdaki değerlendirmelerin ve alınan önlemlerin yazılı hâlidir; iş başlamadan önce hazırlanır ve işyerinde önemli bir değişiklik olduğunda güncellenir. Kimler için zorunlu olduğunu ayrı rehber yazımızda anlattık.
- Çalışanları eğitin ve iş izni sistemi kurun. Tehlikeli bölgelerde sıcak çalışma (kaynak, taşlama) gibi işler yazılı iş iznine bağlanır; çalışanlar patlayıcı ortam tehlikeleri konusunda eğitilir.
Sık yapılan hatalar
- Toz patlamasını göz ardı etmek: Un, şeker, nişasta, ahşap ve metal tozları da patlayıcı ortam oluşturabilir; risk yalnızca gaz ve solventle sınırlı değildir.
- Tehlikeli bölgede sıradan (Ex belgesi olmayan) aydınlatma, priz veya elektrikli el aleti kullanmak.
- Dokümanı bir kez hazırlayıp üretim hattı, hammadde veya bina değiştiğinde güncellememek.
Kayahan OSGB olarak işyerinizde patlayıcı ortam risk analizini yapıyor, patlamadan korunma dokümanını hazırlıyor ve çalışanlarınıza ilgili eğitimleri veriyoruz.
